HISTORIA

GENEZA NAZWY HEL    KRÓTKA HISTORIA   HEL NA STARYCH POCZTÓWKACH






GENEZA NAZWY HEL



Ustalenie genezy nazwy "Hel" nie jest łatwe. Są różne źródła, ale nie zawsze udokumentowane naukowo. Uważa się , że nazwa HEL ma skandynawski źródłosłów. Lecz należy postawić pytanie, czy na Helu można odnaleźć ślady osadnictwa skandynawskiego? Oczywiście nie, mogło pierwotnie wyniknąć z potrzeb nawigacyjnych - obok Helu przebiegały popularne szlaki handlowe - m.in. do Gdańska. Tak że nazwania Helu pojawiły się początkowo tylko na mapach i zdają się łączyć z okresem umocnienia roli Duńczyków na Bałtyku oraz wzrostu znaczenia portu gdańskiego.


Oto teorie mówiące o genezie nazwy Hel:

  • Bezsporne najstarsze, znane obecnie odnotowanie nazwy "Hel", znalazło się w rozprawie "De profectione Danorum in Hierosolymam" spisanej na przełomie XII i XIII wieku. Jest to zapis dziejów niefortunnego udziału Duńczyków w III wyprawie krzyżowej. W odnotowanym tam przemówieniu brat arcybiskupa lundzkiego Absalon Esbern Snare, przypomina o chwalebnych czynach zbrojnych przodków, wyliczając podboje duńskie na południowych wybrzeżach Bałtyku, wymienia też: "termino qui dicitur Hel". Zachowana w jego wyliczeniu kolejność wymienianych regionów położonych na południowym Bałtyku dobrze umiejscawia położenie tej ziemi, a na dodatek występuje tu podkreślenie terminus (punkt graniczny) Hel, co wskazuje na istnienie w tym miejscu pewnej geograficznej ostrogi (Półwyspu) wybrzeżu.
  • Inne potwierdzone nazwanie Helu pochodzi z kroniki duńskiej, w której pod rokiem 1219 wspomniano o wyrzuceniu przez wzburzone morze statku z wysłannikiem papieskim do króla Danii na "wyspę" Hel. Kolejne zapisy nazwy miasta i Półwyspu pochodzą dopiero, z lat siedemdziesiątych XIV wieku. Odbiegały one wówczas od pierwowzoru - brzmiąc: Heile, Hyle (1376, 1377, 1378). W XV w. przeważa już forma Hele, a nazwa Heyle ostatecznie zanika pod koniec tego stulecia, ustępując określeniom Hela, Hel.
  • Według dr Orłowicza - pierwsza wzmianka historyczna o mieście pochodzi z r. 1378, kiedy Winrich von Knipprode nadał Heli (później tzw. Stara Hela) prawo miejskie lubeckie. W roku 1454 także osada Nowa Hela otrzymała od Kazimierza Jagiellończyka prawo miejskie lubeckie.
  • Identyczna z dzisiejszą nazwą Hel pojawia się na mapie z roku 1501 i z 1539. Miano to, obce jest zarówno fonetycznie, jak i semantycznie językom słowiańskim, dlatego naukowcy zaliczają je do północno germańskich grup językowych. Zdaniem Stelli Marii Szacherskiej, analogie i pierwsze przekazy skłaniają do określenia jej pochodzenia jako skandynawskiego, a ściślej duńskiego. W języku starogermańskim rdzeń hel wspólny był czasownikom kryć, ukrywać, chować, w tym też znaczeniu wszedł od do mitologii germańskiej jako określenie bogini śmierci Hel - czyli tej, która ukrywa i chowa. Hel to również nazwa podziemnego państwa.
  • A. Kleczkowski w swojej pracy z roku 1911, poświęconej nazwie miasta Hel, wskazał na możliwość pochodzenia nazwy Hel od słowa hael używanego przez mieszkańców wyspy Wangeroog na Morzu Północnym do określenia wydmy. Potwierdzałoby to - wspomniane - wiązanie pochodzenia najstarszych helskich osadników z Wyspami Fryzyjskimi, skąd mieliby przybyć. Wywody te oparte są jednak na przesłankach czysto teoretycznych i legendarnych. Wywody te jednak mają charakter czysto teoretyczny.



    KRÓTKA HISTORIA

  • Początki Helu, jako osady rybackiej i portu sięgają daleko wstecz. Ustne przekazy mówią o starym Helu zatopionym w morzu na skutek niegodziwości mieszkańców. Mieszkańcy ówczesnego Helu żyli z połowów ryb, mówi się także, że byli piratami przybrzeżnymi. Zapewne w owych czasach musieli docierać tu wikingowie, którzy aż do wieku XI władali Morzem Bałtyckim. Bałtyk nazywany był wówczas Morzem Weregów (wikingów).
  • W źródłach pisanych nazwa miasta pojawia się w 1198 roku. Był on wtedy osadą rybacką, zaś prawa miejskie uzyskał dzięki księciu pomorskiemu,Świętopełkowi II.
  • Do końca XIII wieku nie zachowały się żadne wzmianki o Helu, zaś początek XIV w. wiąże się z ekspansją Zakonu Krzyżackiego na terenach Pomorza. Wielki mistrz krzyżacki- Winroch von Kniprode potwierdził akt lokacyjny miasta, zwalniając jego mieszkańców od służby wojennej. Potwierdza to znaczenie Helu, jako portu rybackiego. Należy tu także wspomnieć o fakcie istnienia krzyżackiego składu soli w mieście. Co oznaczało, że Hel był wówczas miastem dużo znaczącym.
  • Okres panowania krzyżackiego, to czasy świetności Helu. Kiedy państwo krzyżackie traciło na swej potędze przede wszystkim po wojnie trzynastoletniej (1454-1466) ujawniło znaczenie Helu jako portu wojennego. Co oczywiście jest zdumiewające a zarazem bardzo paradoksalne.
  • Nadal kwitło piractwo przybrzeżne jednak w bardziej ludzkiej formie - ratujący rozbitków i ich mienie zachowali zwyczajowe prawo wynagrodzenia "od rozbicia". Fakt ten na pewno uzupełniał domowy budżet rybackiej rodziny.
  • Upadek Helu, jako ośrodka rybołówstwa i miasta wiąże się ze stopniowym zanikiem ławic śledziowych, gaśnięciem zakonu krzyżackiego i stopniowemu podporządkowaniu Gdańsku. Nie pozostaje bez znaczenia fakt, iż w 1525 roku powstała w Helu silna gmina luterańska co było powodem zamieszek religijnych związanych z działalnością protestantów. Zamieszki te spowodowały interwencję samego Zygmunta Starego, który bezwarunkowo i podporządkował helską gminę stolicy Pomorza.
  • Od 1526 zaczyna się powolny upadek Helu jako miasta i portu. Spadała ilość ludności - do kilkuset osób. Gdańsk przez długie lata zachował prawo pierwokupu połowów helskich rybaków. Monopolizował nie tylko handel rybami. Od 1579 roku wolno było sprzedawać w Helu piwo tylko z browarów gdańskich.
  • Wiek XVII na morzu Bałtyckim zaznaczył się obecnością i ekspansją Szwedów. Szwedzi w roku 1626 zajęli Puck i Hel wówczas admirał szwedzki zażądał złożenia przysięgi na wierność królowi Gustawowi Adolfowi. Mieszkańcy odmówili co spowodowało, że Szwedzi splądrowali miasto i wzniecili pożary. W początkach XVIII stulecia Hel został dosłownie zdziesiątkowany epidemią dżumy.
  • Po drugim rozbiorze Polski w 1793 roku Hel dostał się pod panowanie pruskie. Hel stracił prawa miejskie w 1872 r. Hel stał się zwykłą gminę wiejską.
  • Przełom wieku XX i XX to stopniowy rozwój rybołówstwa kutrowego. W latach 1892-93 wybudowano port rybacki. Budowa nowego portu to również data stworzenia stałego połączenia wodnego miedzy Gdańskiem a Helem.
  • Przełom wieku XX i XX to stopniowy rozwój rybołówstwa kutrowego. W latach 1892-93 wybudowano port rybacki. Budowa nowego portu to również data stworzenia stałego połączenia wodnego miedzy Gdańskiem a Helem. Po odzyskaniu niepodległości Półwysep Helski został włączony do Polski. Objęcie władzy polskiej nad Helem nastąpiło 10 lutego 1920 roku. W 1927 roku zaczęto budować kolonie domów dla polskich rybaków. Do 1936 roku Hel był często i chętnie odwiedzanym kurortem. Coraz bardziej zagmatwana sytuacja polityczna w stosunkach z Niemcami wpłynęła na powołanie w tym roku Rejonu Umocnionego Hel. Stworzono dość silny wojskowy garnizon liczący około 3000 żołnierzy i oficerów, baterię dział im. H. Laskowskiego. Wysiedlono z Helu grupę ok. 40 rybaków niemieckich wraz z rodzinami. Powrócili oni do Helu w październiku 1939 roku.
  • Bohaterska obrona Helu odwlekła jedynie w czasie klęskę wrześniową. Hitlerowcy zdołali stworzyć garnizon, który istniał do 9 maja 1945 roku. Hel był najdłużej broniącym się miastem Polski. Wojska Polskie ustąpiły wojskom faszystowskim dopiero 2 października 1939 roku.
  • Po wojnie Hel stał się atrakcyjnym miejscem wypoczynkowym, co spowodowało, że w 1963 odzyskał prawa miejskie.